⭐ Siyasi Alandaki Gelişmeler

📅 Kronoloji

👑 Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922)

Neden gerekli oldu? İtilaf Devletleri, Mudanya Ateşkes Antlaşması'nın ardından Lozan'da bir barış konferansı düzenlemeyi kararlaştırdı ve 27 Ekim'de bir notayla konferansa Ankara Hükûmetinin yanı sıra İstanbul Hükûmetini de davet etti. Sadrazam Tevfik Paşa, Ankara'ya çektiği telgrafla iki hükûmetin birlikte katılmasını teklif etti. Mustafa Kemal Paşa, Türkiye'nin tek temsilcisinin TBMM Hükûmeti olduğunu söyleyerek teklifi reddetti.

İstanbul Hükûmetinin hem kazanılan zafere hem Lozan heyetine ortak olma eğilimini sürdürmesi üzerine TBMM bu siyasi ikiliğe son vermek için harekete geçti.

Nasıl yapıldı? 1 Kasım 1922'de çıkarılan bir kanunla saltanat ile hilafet birbirinden ayrıldı ve saltanat kaldırıldı. Sultan Vahdettin 17 Kasım'da Malta Adası'na gitmek üzere ülkeyi terk etti.

Sonuçları:

• Osmanlı Devleti hukuken sona erdi.
• Halifelik makamı siyasi yetkilerinden arındırılarak Osmanlı hanedanında bırakıldı.
• Millî iradeyi esas alan TBMM, Türk milletinin yegâne temsilcisi oldu.
• I. TBMM'nin gerçekleştirdiği tek inkılaptır — bu ayrıntı sınavlarda sık sorulur.
• Cumhuriyet'in ilanına zemin hazırladı.

🏛️ Ankara'nın başkent olması (13 Ekim 1923)

Neden Ankara?

• Anadolu'nun ortasında ve cephelere yakın
• Haberleşme ve ulaşım açısından çok elverişli konum
• Bu jeopolitik ve stratejik özellikleri nedeniyle Millî Mücadele'nin merkezi olmuştu
• Ankara halkının Heyet-i Temsiliyeye gösterdiği sıcak ilgi ve Millî Mücadele'ye verdiği destek
• TBMM'nin Ankara'da olması bu şehri yeni devletin fiilî başkenti yapmıştı

Bazı mebuslar başkentin İstanbul olmasını savundu. 13 Ekim 1923'te "Türkiye Devleti'nin başkenti Ankara'dır." hükmü tek maddelik bir kanunla kabul edildi.

Sonuçları:

• Siyasi ve ekonomik kararlar artık Millî Mücadele'nin sembol şehri Ankara'dan alınacaktı.
• Ankara kısa sürede kültür ve sanat faaliyetleriyle de ülkenin merkezi oldu.
• Başkentin kıyı ve sınır bölgelerinden uzaklaştırılması, muhtemel güvenlik açığı sorununu çözdü.
• Bazı Avrupa devletlerinin Ankara'da büyükelçilik açma konusundaki isteksizliğine karşın Türkiye'nin kararlı duruşuyla bu direnç kırıldı; yeni devletin dış politikadaki otoritesi güçlendi.

🎉 Cumhuriyet'in ilanı (29 Ekim 1923)

Hazırlık adımları:

• Millî Mücadele'nin hazırlık döneminde: "Milletin bağımsızlığını, milletin azim ve kararı kurtaracaktır."
• 23 Nisan 1920'de BMM'de: "BMM'nin üstünde bir güç yoktur."
• 1921 Anayasası'ndaki "Egemenlik kayıtsız ve şartsız milletindir." kararı
• 1 Kasım 1922 saltanatın kaldırılması
• 24 Temmuz 1923 Lozan Barış Antlaşması
• 13 Ekim 1923 Ankara'nın başkent olması

Bundan sonra rejimin isminin konması ve devlet başkanının seçilmesi gerekiyordu.

Hükûmet buhranı: TBMM içinde fikir ayrılıkları ve "hükûmet buhranı" denen siyasi bir kriz yaşanıyordu. Krizi fırsata çeviren Mustafa Kemal, 28 Ekim akşamı yakın arkadaşlarıyla toplanarak Cumhuriyet'i ilan etme düşüncesini paylaştı. 29 Ekim'de TBMM'ye sunulan "Türkiye Devleti'nin yönetim şekli cumhuriyettir, Türkiye Devleti, Büyük Millet Meclisi tarafından idare olunur." tasarısı kabul edildi.

Seçilenler: Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı, İsmet Paşa ilk başbakan, Fethi Bey ilk meclis başkanı oldu.

Sistem değişikliği: "Meclis hükûmeti" sisteminden kabine sistemine geçildi; böylece hükûmet buhranı sona erdi.

Kabine sistemi: Halkın oylarıyla seçilen başbakanın birlikte çalışacağı bakanları bizzat seçmesi ve cumhurbaşkanının onayı ile kurulan hükûmet şekli.

Sonuçları: Türkiye modern bir devlet hâline geldi, Batı ile uyum kolaylaştı; Cumhuriyet ırk, dil, din ve cinsiyet farkı gözetmeksizin bütün vatandaşlara eşit yaklaşan demokrat niteliğiyle değerli bir kazanım oldu ve sonraki inkılaplara zemin hazırladı.

🕌 Halifeliğin kaldırılması (3 Mart 1924)

1 Kasım 1922'de saltanat ile halifelik ayrıldıktan sonra Osmanlı hanedanından Abdülmecit Efendi, 18 Kasım 1922'de TBMM kararıyla halife seçildi. Uyması gereken kurallar aynı gün bizzat Mustafa Kemal tarafından bildirildi:

• Yalnızca "Müslümanların halifesi" unvanını kullanacak
• Siyasi meselelere karışmayacak
• TBMM ve hükûmetinin aleyhinde girişimde bulunmayacak

Kaldırılmasına zemin hazırlayan dört neden:
1. Abdülmecit Efendi'nin davranışları
2. Halifelik makamının millî egemenlikle örtüşmemesi
3. Laik bir devlet düzeni oluşturma arzusu
4. Yeni rejim karşıtlarının halifelik makamı etrafında toplanması

3 Mart 1924'te kabul edilen kanunla halifelik kaldırıldı; devlet sistemindeki ikiliği ortadan kaldırmak amacıyla Halife Abdülmecit Efendi ve bütün Osmanlı hanedanı yurt dışına çıkarıldı.

Aynı gün yapılan diğer düzenlemeler:

Bu kanunlarla siyasi ve askerî yetkiler birbirinden ayrıldı; sivilleşme ve laikleşme yolunda ilerleme kaydedildi.

İlke bağlantısı: Halifelik ile Şer'iye ve Evkaf Vekâletinin kaldırılması laiklik, Erkân-ı Harbiye Vekâletinin kaldırılması cumhuriyetçilik ilkesinin hayata geçirilmesinde etkili oldu.

📘 1924 Anayasası (20 Nisan 1924)

Neden yeni anayasa gerekti? 1921 Anayasası (Teşkilât-ı Esasiye), Millî Mücadele'nin zor günlerinde ihtiyaçları karşılamak için hazırlanmış, olağanüstü koşulların ürünü bir anayasaydı ve yeni siyasi düzenin adı konmamıştı. Saltanatın kaldırılması ve Cumhuriyet'in ilanından sonra yeni bir anayasa ihtiyacı doğdu.

20 Nisan 1924'te II. TBMM tarafından kabul edildi; yine "Teşkilât-ı Esasiye Kanunu" adıyla çıkarıldı. 1961 Anayasası'na kadar yürürlükte kaldı.

Bazı önemli maddeleri:

• Türkiye Devleti bir cumhuriyettir.
• Türkiye Devleti'nin dini İslam'dır, resmî dili Türkçedir, başkenti Ankara'dır.
• Hâkimiyet kayıtsız şartsız millete aittir.
• Yasama TBMM'ye, yürütme cumhurbaşkanı ve hükûmete, yargı bağımsız mahkemelere aittir.
• Vatandaşların hak ve özgürlükleri devlet tarafından düzenlenir.

🔧 1924 Anayasası'ndaki değişiklikler

Kadınların siyasi hakları kademeli olarak verilmiştir: önce belediye, sonra muhtarlık, sonra genel seçim. Bu da inkılapların zamana yayılarak yapılması anlayışının bir örneğidir.