🌈 Karışımlar
Karışımlar, 7. Sınıf Fen Bilimleri dersinin 5. ünitesi "Maddenin Doğasına Yolculuk" içindeki konulardan biri. Ünite oyununda bu konudan 3 soru var. Aşağıda kısa konu anlatımı ve çözümlü 2 örnek soru bulursun. Soruları hemen çözebilirsin — üyelik gerekmez.
📖 Karışımlar konu anlatımı
7 dakikada okunur · 7. Sınıf Fen Bilimleri
Karışım, en az iki maddenin kimyasal yapıları değişmeden bir arada bulunmasıdır; saf olmayan maddedir ve fiziksel yollarla ayrılabilir. Her yerinde aynı özelliği gösterenler homojen (çözelti), göstermeyenler heterojen karışımdır. Çözeltide miktarı fazla olan çözücü, az olan çözünendir.
🥗 Karışım nedir? Altı temel özelliği
Karışımlar saf olmayan maddelerdir. Salata, ayran, limonata, hava, tuzlu su hep karışımdır.
| Karışımın özelliği | Açıklama |
|---|---|
| En az iki farklı maddeden oluşur | Tek maddeden karışım olmaz |
| Oluşturan maddelerin belirli bir oranı yoktur | Salataya bir domates de üç domates de eklenebilir |
| Belirli bir formül veya sembolle gösterilmez | Suyun formülü H2O'dur ama tuzlu suyun formülü yoktur |
| Erime ve kaynama noktası gibi belirli ayırt edici özellikleri yoktur | Oran değişince bu değerler de değişir |
| Maddelerin kimyasal yapıları değişmez, yeni madde oluşmaz | Tuz tuz, su su olarak kalır |
| Fiziksel yollarla kendini oluşturan maddelere ayrılabilir | Tuzlu su buharlaştırılarak ayrılır |
Bileşik ile karışımın farkı:
| Bileşik | Karışım | |
|---|---|---|
| Saflık | Saf madde | Saf değil |
| Oran | Belirli | Belirli değil |
| Formül | Vardır (H2O) | Yoktur |
| Ayırt edici özellik | Vardır | Yoktur |
| Yeni madde | Oluşur | Oluşmaz |
| Ayırma | Kimyasal yollarla | Fiziksel yollarla |
KARISIM = maddeler YAN YANA durur, degismez BILESIK = maddeler BIRLESIR, YENI madde olur
🔬 Homojen ve heterojen karışımlar
| Homojen karışım | Heterojen karışım | |
|---|---|---|
| Tanım | Dışarıdan tek bir madde gibi görünen, maddelerin eşit dağıldığı, her yerinde aynı özelliğin görüldüğü karışım | Her yerinde aynı özelliğin görülmediği, maddelerin eşit dağılmadığı karışım |
| Görünüm | Bileşenler ayırt edilemez | Bileşenlerin çoğu görülebilir |
| Özel adı | Çözelti | — |
| Örnekler | Tuzlu su, şekerli su, hava, kolonya, metal para, tentürdiyot, soda | Salata, toprak, süt, çorba, ayran, karışık kuru yemiş, kan, zeytinyağı-su, talaş-su |
SEKER + SU -> seker GORUNMEZ -> HOMOJEN (cozelti) TUZ + SU -> tuz GORUNMEZ -> HOMOJEN (cozelti) KUM + SU -> kum GORULUR -> HETEROJEN TALAS + SU -> talas GORULUR -> HETEROJEN ZEYTINYAGI + SU -> iki tabaka -> HETEROJEN
Şeker ve tuzu neden göremeyiz? Çünkü çözünürler: tanecikleri birbirinden uzaklaşıp suyun her yerine homojen dağılır. Kum ve talaş çözünmez, bu yüzden görülmeye devam eder.
Dikkat çeken örnekler:
- Hava homojendir (gaz-gaz çözelti)
- Metal para homojendir (katı-katı çözelti)
- Süt ve ayran heterojendir, homojen görünseler bile
- Kan heterojendir
🧂 Çözelti: çözücü ve çözünen
Homojen karışımların özel adı “çözelti”dir. Çözelti, bir maddenin (çözünen) başka bir madde içinde (çözücü) homojen dağılmasıyla oluşur.
COZUCU + COZUNEN = COZELTI
| Terim | Nasıl belirlenir? |
|---|---|
| Çözücü | Genellikle miktarı fazla olan |
| Çözünen | Genellikle miktarı az olan |
Çok önemli kural: su ile yapılan çözeltilerde miktarı az da olsa su daima çözücü kabul edilir.
100 g su + 5 g tuz -> cozucu SU, cozunen TUZ 5 g su + 100 g alkol -> cozucu SU! (kural)
Çözünme nasıl olur? Çözücü ve çözünen etkileşime girer. Çözünenin tanecikleri birbirinden uzaklaşarak çözücünün her yerine homojen dağılır. Çözünen maddenin iyon ya da moleküllerine kadar ayrılmasına çözünme denir.
TUZ KRISTALI -> suya atilir -> tanecikler birbirinden UZAKLASIR -> su taneciklerinin arasina HOMOJEN dagilir
Elektrik iletimi: bazı maddeler suya atıldığında iyonlarına ayrışır. Tuz (NaCl) suda Na+ ve Cl- iyonlarına ayrılır.
| Madde | Suda ne olur? | Çözeltisi elektrik iletir mi? |
|---|---|---|
| Tuz gibi iyonlarına ayrışan bileşikler | İyonlara ayrılır | İletir |
| Şeker gibi iyonlarına ayrışamayan bileşikler | Moleküller hâlinde dağılır | İletmez |
İkisi de homojen karışım (çözelti) olduğu hâlde biri elektriği iletir, diğeri iletmez.
🧱 Karışım türleri ve alaşımlar
Karışımlar bileşenlerinin hâline göre de sınıflandırılır:
| Tür | Homojen örnek | Heterojen örnek |
|---|---|---|
| Katı-katı | Metal para, çelik, tunç, lehim | Tuz-kum, karışık kuru yemiş |
| Katı-sıvı | Tuzlu su, şekerli su | Kum-su, talaş-su, tebeşir tozu-su |
| Sıvı-sıvı | Kolonya (alkol-su), tentürdiyot | Zeytinyağı-su |
| Sıvı-gaz | Soda (su-karbon dioksit) | Köpük |
| Gaz-gaz | Hava | — (gazlar hep homojen karışır) |
Alaşımlar: bazı katı-katı çözeltilere alaşım denir.
Nasıl hazırlanır?
1. kati maddeler ERITILIR 2. birbirine KARISTIRILIR 3. SOGUTULARAK tekrar kati hale getirilir => ALASIM olusur
| Alaşım | Hangi maddelerden? |
|---|---|
| Çelik | Demir, nikel gibi maddeler |
| Tunç | Bakır, kalay gibi maddeler |
| Lehim | Kurşun, kalay gibi maddeler |
Alaşımlar homojen karışım olduğu için saf madde değildir ve belirli formülleri yoktur.
🧩 Örnekle anlayalım
Bir öğretmen iki öğrenciye şu maddeleri veriyor:
Aysel: su, tuz, alkol, talaş
Mehmet: su, tebeşir tozu, şeker, zeytinyağı
a) Aysel hangi maddelerle homojen karışım elde edebilir?
b) Mehmet'in oluşturabileceği bir homojen karışımda çözücü ve çözünen hangileridir?
c) Aysel'in tuz ve su ile oluşturduğu karışım hangi tür karışıma örnektir? Elektriği iletir mi?
ç) Mehmet'in oluşturabileceği heterojen karışımlardan iki tanesini yazınız.
d) Mehmet katı-sıvı heterojen karışım yapmak için hangi maddeleri kullanmalıdır?
Çözümü göster
Önce maddeleri suda çözünme durumuna göre ayıralım:
COZUNUR : tuz, seker, alkol (su ile her oranda karisir) COZUNMEZ : talas, tebesir tozu, zeytinyagi
a) Aysel'in homojen karışımları
Aysel'in maddeleri: su, tuz, alkol, talaş
| Karışım | Sonuç |
|---|---|
| Tuz + su | Tuz çözünür → homojen |
| Alkol + su | Alkol su ile her oranda karışır → homojen |
| Tuz + alkol + su | Üçü de homojen dağılır → homojen |
| Talaş + su | Talaş çözünmez, görülür → heterojen |
Cevap: Aysel tuz-su, alkol-su veya tuz-alkol-su karışımlarını yaparak homojen karışım elde edebilir. Talaşı kullanamaz.
b) Mehmet'in homojen karışımında çözücü ve çözünen
Mehmet'in maddeleri: su, tebeşir tozu, şeker, zeytinyağı
Çözünen tek maddesi şeker. O hâlde yapabileceği homojen karışım şekerli sudur.
| Rol | Madde | Neden? |
|---|---|---|
| Çözücü | Su | Miktarı fazladır; ayrıca su ile yapılan çözeltilerde su daima çözücüdür |
| Çözünen | Şeker | Miktarı azdır, suda dağılır |
c) Tuz-su karışımının türü
Tuz katı, su sıvıdır; tuz suda çözünüp göze görünmez hâle gelir.
TUZ (kati) + SU (sivi) -> her yerinde AYNI ozellik => HOMOJEN karisim => ozel adi: COZELTI => turu: KATI-SIVI homojen karisim
Elektrik iletimi: tuz (NaCl) suya atıldığında Na+ ve Cl- iyonlarına ayrışır. İyonlarına ayrışabilen bileşiklerin sulu çözeltileri elektrik akımını iletir.
→ Tuzlu su elektriği iletir.
(Karşılaştırma: Mehmet'in şekerli suyu homojendir ama şeker iyonlarına ayrışmadığı için elektriği iletmez.)
ç) Mehmet'in heterojen karışımları
Çözünmeyen maddeleri: tebeşir tozu ve zeytinyağı.
| Karışım | Neden heterojen? |
|---|---|
| Tebeşir tozu + su | Tebeşir çözünmez, suda dağılmış hâlde görülür |
| Zeytinyağı + su | Karışmaz, iki ayrı tabaka oluşturur |
Cevap: tebeşir tozu-su ve zeytinyağı-su. (Tebeşir tozu-zeytinyağı da olur.)
d) Katı-sıvı heterojen karışım
Katı bir madde + sıvı bir madde, ama katı çözünmemeli.
Mehmet'in KATI maddeleri : tebesir tozu, seker Mehmet'in SIVI maddeleri : su, zeytinyagi seker + su -> seker COZUNUR -> HOMOJEN (olmaz) tebesir tozu + su -> cozunmez -> HETEROJEN (olur!)
Cevap: tebeşir tozu ve su kullanmalıdır. (Tebeşir tozu + zeytinyağı da katı-sıvı heterojen karışım olur.)
Özet:
a) tuz-su, alkol-su b) cozucu SU, cozunen SEKER c) kati-sivi HOMOJEN karisim (cozelti); elektrigi ILETIR ç) tebesir tozu-su, zeytinyagi-su d) tebesir tozu + su
⚠️ Sık yapılan hatalar
- “Karışımın belirli bir formülü vardır” yanlıştır. Karışımlar belirli bir formül veya sembolle gösterilmez; oranları da belirli değildir.
- “Karışımda yeni madde oluşur” yanlıştır. Karışımı oluşturan maddelerin kimyasal yapıları değişmez, bu yüzden yeni madde oluşmaz. Yeni madde bileşiklerde oluşur.
- “Karışımlar kimyasal yollarla ayrılır” yanlıştır. Karışımlar fiziksel yollarla kendilerini oluşturan maddelere ayrılabilir.
- “Homojen görünen her karışım homojendir” yanlıştır. Süt ve ayran tek madde gibi görünse de heterojen karışımdır; kan da heterojendir.
- “Hava bir bileşiktir” yanlıştır. Hava farklı gazların homojen karışımıdır (gaz-gaz çözelti).
- “Çözücü her zaman miktarı fazla olan maddedir” eksiktir. Genellikle öyledir, ama su ile yapılan çözeltilerde miktarı az da olsa su daima çözücü kabul edilir.
- “Bütün çözeltiler elektriği iletir” yanlıştır. Tuz gibi iyonlarına ayrışan bileşiklerin sulu çözeltileri iletir; şeker gibi ayrışmayanların çözeltileri iletmez.
- “Alaşımlar saf maddedir” yanlıştır. Alaşımlar katı-katı çözeltilerdir, yani homojen karışımdır; saf değildir.
✏️ Karışımlar soruları
Şıkka dokun, doğru mu yanlış mı hemen gör; altında çözümü çıkar. Üyelik gerekmez.
1. Tuzlu su hangi madde türüne örnektir?
Tuz ve su birleşmeden bir arada bulunuyor.
Bu yüzden tuzlu su bir karışımdır.
Cevabı ve çözümü göster
Cevap: Karışım
Tuz ve su birleşmeden bir arada bulunuyor.
Bu yüzden tuzlu su bir karışımdır.
2. Bakır ve kalay gibi metallerin karıştırılmasıyla elde edilen alaşım hangisidir?
Alaşımlar katı-katı çözeltilerdir.
Bakır ve kalaydan tunç elde edilir; lehimde kurşun, çelikte demir bulunur.
Cevabı ve çözümü göster
Cevap: Tunç
Alaşımlar katı-katı çözeltilerdir.
Bakır ve kalaydan tunç elde edilir; lehimde kurşun, çelikte demir bulunur.
📝 Bu konu hangi yazılıda çıkar?
Ünitenin yıl içindeki yerine göre genellikle şu yazılılarda sorulur. Okulunun konu dağılımı farklı olabilir.