♻️ Madde Döngüleri

💧 Su döngüsü

Suyun yeryüzü ve atmosfer arasındaki döngüsüdür. Buharlaşma ve yoğuşma gibi hâl değişimi olayları etkilidir.

Adım adım:
1. Deniz, göl, okyanus, akarsu gibi yer üstü sularının bir kısmı Güneş enerjisi sayesinde ısı alarak buharlaşır ve gökyüzüne yükselir.
2. Bitki ve hayvanlar solunum ve terleme sonucunda vücutlarındaki suyun bir kısmını su buharı şeklinde atmosfere verir.
3. Atmosferdeki su buharı sıcaklık değişimine bağlı olarak yoğuşur ve kar, yağmur, dolu gibi yağış şekillerinde yeryüzüne iner.
4. Yağışların bazıları yer üstü sularına, bir kısmı yeryüzüne düşer.
5. Yeryüzüne düşen sular topraktan sızarak yer altı sularını oluşturur.
6. Yer altı suları bir çatlak bulup yer üstü sularına karışır.

Suyun önemi: vücudumuzun yaklaşık %70'i sudur. Su vücudumuzda düzenleyici olarak görev yapar; terleme sonucunda vücut sıcaklığının sabit kalmasında rol alır. Bitkiler fotosentez için suya ihtiyaç duyar.

🌾 Azot döngüsü

Azotun toprak ve atmosfer arasındaki döngüsüdür.

Azotun önemi: azot proteinlerin yapısına katılır. Proteinler vücudumuzda yapıcı-onarıcı olarak görev yapar; büyüme ve gelişmede, yıpranan dokuların onarımında rol alır. Ayrıca DNA'yı oluşturan nükleotidlerin yapısında azotlu organik bazlar bulunur.

En önemli bilgi: atmosferin %78'i azot gazından oluşur, ama bu azot bitki ve hayvanlar tarafından doğrudan kullanılamaz. Bitkilerin azotu kullanabilmesi için azot gazının toprağa geçmesi ve azotlu bileşiklere dönüştürülmesi gerekir.

Bu dönüşümü kim yapar?

• Yıldırım ve şimşek gibi doğa olayları, atmosferdeki azotun bir kısmının toprağa geçmesinde rol alır.
• Baklagillerin (mercimek, fasulye, bezelye) kökünde bulunan bazı bakteriler atmosferdeki azot gazını azotlu bileşiklere dönüştürüp bitkinin bünyesine aktarılmasını sağlar.
• Topraktaki azot bağlayıcı bakteriler atmosferdeki azotun toprağa geçmesini ve azotlu bileşiklere dönüşmesini sağlar.

Sonra: bitkiler kökleriyle bu bileşikleri bünyesine katar, bitkilerdeki azot besin zinciri sayesinde tüketicilere aktarılır. Organizmalar öldüğünde yapılarındaki proteinler ayrıştırıcılar tarafından parçalanıp azotlu bileşiklere dönüştürülür. Bu maddelerin bir kısmını bitkiler tekrar alır, bir kısmı azot ayrıştırıcı bakterilerin faaliyetiyle azot gazına dönüştürülüp atmosfere verilir.

⚫ Karbon döngüsü

Karbon canlıların yapısına katılan bir maddedir. Karbonun temel kaynağı atmosferdeki karbondioksit gazıdır.

1. Bitkiler fotosentez için atmosferdeki karbondioksidi kullanır; karbondioksitteki karbon, üretilen besinin (glikozun) yapısına katılır.
2. Besinlerin yapısındaki karbon besin zinciri yoluyla diğer tüketicilere aktarılır.
3. Ölmüş bitki ve hayvanların uzun süre toprak altında kalan kalıntılarından, kömür ve petrol gibi fosil yakıtlar meydana gelir.
4. Solunum ve yanma olayları sonucu atmosfere karbondioksit gazı verilir.
5. Organizmalar öldüğünde ayrıştırıcılar tarafından parçalanır ve yapılarındaki karbon karbondioksit gazı olarak atmosfere verilir.

🫧 Oksijen döngüsü

Doğadaki oksijen kaynağı fotosentezdir.

1. Bitkiler havadaki karbondioksidi kullanarak fotosentez yapar; fotosentez sonucunda açığa çıkan oksijen atmosfere verilir.
2. Oksijenli solunum yapan canlılar solunum yoluyla oksijeni bünyelerine alır ve besinleri oksijenle parçalayarak enerji elde eder.
3. Bu olay sonucunda oluşan karbondioksit tekrar atmosfere verilir.

Görüldüğü gibi karbon ve oksijen döngüleri fotosentez ve solunum sayesinde birbirine bağlıdır: birinin çıktısı diğerinin girdisidir.

⚠️ Döngü bozulursa ne olur?

Madde döngüleri sayesinde canlılar doğadan ihtiyaç duydukları maddeleri alır ve yaşamlarını sürdürür. Döngülerde herhangi bir canlı görevini yerine getirmezse aksamalar ve çevre sorunları ortaya çıkar:

• Azot ve karbon döngüsünde ayrıştırıcılar yer almazsa ölü organizmalar parçalanamaz. Bu durumda başta toprak kirliliği olmak üzere birçok çevre sorunu görülür.
• Su döngüsünde atmosferde yoğuşma gerçekleşmezse yağış olmaz; bu da kuraklığa neden olur.

Bu örnekler, döngülerin tek tek canlıların görevine bağlı olduğunu gösterir.