12. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 1. Yazılı
Örnek yazılı · MEB konu-soru dağılım tablosundaki 4. senaryoya göre (7 soru) · Toplam 100 puan
Ad Soyad:Sınıf:No:Puan:
1.Griffith, zatürre etkeni bir bakterinin iki tipini farelere vererek deney yapmıştır. S tipi bakteriler kapsüllüdür ve hastalık yapar; R tipi bakteriler kapsülsüzdür ve hastalık yapmaz.
a) Tablodaki deney gruplarında farelerin yaşayıp yaşamayacağını yazınız. (8 puan)
b) 4. gruptan çıkarılan sonucu açıklayınız. (4 puan)
c) Griffith'in bulduğu "dönüştürücü maddenin" DNA olduğunu deneylerle gösteren bilim insanlarını ve DNA'nın kalıtım materyali olduğunu bakteriyofajlarla destekleyen bilim insanlarını yazınız. (4 puan)(16 puan)
a) Tablodaki deney gruplarında farelerin yaşayıp yaşamayacağını yazınız. (8 puan)
b) 4. gruptan çıkarılan sonucu açıklayınız. (4 puan)
c) Griffith'in bulduğu "dönüştürücü maddenin" DNA olduğunu deneylerle gösteren bilim insanlarını ve DNA'nın kalıtım materyali olduğunu bakteriyofajlarla destekleyen bilim insanlarını yazınız. (4 puan)(16 puan)
2.DNA ve RNA'yı aşağıdaki özellikler bakımından karşılaştırarak tabloyu tamamlayınız. (Şeker 4, bazlar 4, zincir sayısı 2, bulunduğu yerler 4 puan)(14 puan)
3.Çift zincirli, doğrusal bir DNA molekülü toplam 2000 nükleotitten oluşmaktadır. Bu molekülün nükleotitlerinin %20'si adenin nükleotittir.
a) Moleküldeki timin, guanin ve sitozin nükleotit sayılarını bulunuz. Hangi kuraldan yararlandığınızı yazınız. (6 puan)
b) İki zincir arasındaki toplam hidrojen bağı sayısını hesaplayınız. (4 puan)
c) Moleküldeki deoksiriboz şekeri sayısını ve toplam fosfodiester bağı sayısını bulunuz. (4 puan)(14 puan)
a) Moleküldeki timin, guanin ve sitozin nükleotit sayılarını bulunuz. Hangi kuraldan yararlandığınızı yazınız. (6 puan)
b) İki zincir arasındaki toplam hidrojen bağı sayısını hesaplayınız. (4 puan)
c) Moleküldeki deoksiriboz şekeri sayısını ve toplam fosfodiester bağı sayısını bulunuz. (4 puan)(14 puan)
4.a) Hücrede bulunan üç RNA çeşidini yazınız ve her birinin protein sentezindeki görevini açıklayınız. (9 puan)
b) "Hücredeki RNA molekülleri DNA'daki bilgiye göre sentezlenir." ifadesinin doğru olup olmadığını gerekçesiyle yazınız. (3 puan)(12 puan)
b) "Hücredeki RNA molekülleri DNA'daki bilgiye göre sentezlenir." ifadesinin doğru olup olmadığını gerekçesiyle yazınız. (3 puan)(12 puan)
5.a) Aşağıdaki yapıları küçükten büyüğe (parçadan bütüne) doğru sıralayınız. (5 puan)
Kromozom, Nükleotit, Genom, Gen, DNA molekülü
b) Gen ve genom kavramlarını tanımlayınız. (4 puan)
c) Prokaryot ve ökaryot hücrelerdeki DNA'yı yapısı (şekli), bulunduğu yer ve histon proteinleriyle ilişkisi bakımından karşılaştırınız. (5 puan)(14 puan)
Kromozom, Nükleotit, Genom, Gen, DNA molekülü
b) Gen ve genom kavramlarını tanımlayınız. (4 puan)
c) Prokaryot ve ökaryot hücrelerdeki DNA'yı yapısı (şekli), bulunduğu yer ve histon proteinleriyle ilişkisi bakımından karşılaştırınız. (5 puan)(14 puan)
6.Bilim insanları, uzun süre yalnız ağır azot (¹⁵N) içeren ortamda üretilmiş bakterileri hafif azot (¹⁴N) içeren ortama aktarmıştır. Her bölünmeden sonra bakterilerden DNA elde edip santrifüjde yoğunluklarına göre ayırmışlardır. DNA'lar ağır (iki zinciri de ¹⁵N), ara (bir zinciri ¹⁵N, bir zinciri ¹⁴N) ve hafif (iki zinciri de ¹⁴N) olarak üç bantta toplanabilir.
a) Tek bir ağır DNA molekülünden başlayarak 1., 2. ve 3. eşlenmeden sonra oluşan DNA moleküllerinin sayısını ve hangi bantta bulunduklarını tablo hâlinde gösteriniz. (10 puan)
b) Bu sonuçlar DNA eşlenmesinin hangi modeli destekler? Bu modeli açıklayınız. (6 puan)(16 puan)
a) Tek bir ağır DNA molekülünden başlayarak 1., 2. ve 3. eşlenmeden sonra oluşan DNA moleküllerinin sayısını ve hangi bantta bulunduklarını tablo hâlinde gösteriniz. (10 puan)
b) Bu sonuçlar DNA eşlenmesinin hangi modeli destekler? Bu modeli açıklayınız. (6 puan)(16 puan)
7.a) DNA eşlenmesinde görev alan helikaz, DNA polimeraz ve ligaz enzimlerinin görevlerini yazınız. (6 puan)
b) Ökaryot bir hücrede DNA eşlenmesi hücre döngüsünün hangi evresinde gerçekleşir? Eşlenme için gerekli olan üç şeyi yazınız. (4 puan)
c) Kalıp olarak kullanılan bir DNA zincirinin bir bölümü 5'-ATGCCGTA-3' şeklindedir. Bu kalıba göre sentezlenecek yeni zincirin baz dizisini uçlarını belirterek yazınız. (4 puan)(14 puan)
b) Ökaryot bir hücrede DNA eşlenmesi hücre döngüsünün hangi evresinde gerçekleşir? Eşlenme için gerekli olan üç şeyi yazınız. (4 puan)
c) Kalıp olarak kullanılan bir DNA zincirinin bir bölümü 5'-ATGCCGTA-3' şeklindedir. Bu kalıba göre sentezlenecek yeni zincirin baz dizisini uçlarını belirterek yazınız. (4 puan)(14 puan)
oynaogren.tr · MEB ortak yazılı konu-soru dağılım tablosuna göre hazırlanmış özgün örnek sorulardır; okulunuzun sınavı farklı olabilir.
Cevap anahtarı
1. a) 1. Fare ölür.
2. Fare yaşar.
3. Fare yaşar.
4. Fare ölür (kanında canlı S tipi bakteriler bulunur).
b) Ölü S tipi bakterilerden çıkan bir madde, canlı R tipi bakterilere geçerek onları kapsüllü, hastalık yapan S tipine dönüştürmüştür (transformasyon). Bu özellik yeni bakteri nesillerine de aktarılmıştır; yani kalıtsal bilgiyi taşıyan bir madde bakteriler arasında aktarılabilmektedir.
c) Avery, MacLeod ve McCarty: Dönüştürücü maddenin DNA olduğunu göstermiştir.
Hershey ve Chase: Bakteriyofajlarla yaptıkları deneyde bakteri içine protein kılıfın değil DNA'nın girdiğini göstererek DNA'nın kalıtım materyali olduğunu desteklemiştir.
Puanlama: a) 8 puan (her grup 2); b) 4 puan (maddenin aktarılması 2, R'nin S'ye dönüşmesi 2); c) 4 puan (her doğru eşleştirme 2).
2. Fare yaşar.
3. Fare yaşar.
4. Fare ölür (kanında canlı S tipi bakteriler bulunur).
b) Ölü S tipi bakterilerden çıkan bir madde, canlı R tipi bakterilere geçerek onları kapsüllü, hastalık yapan S tipine dönüştürmüştür (transformasyon). Bu özellik yeni bakteri nesillerine de aktarılmıştır; yani kalıtsal bilgiyi taşıyan bir madde bakteriler arasında aktarılabilmektedir.
c) Avery, MacLeod ve McCarty: Dönüştürücü maddenin DNA olduğunu göstermiştir.
Hershey ve Chase: Bakteriyofajlarla yaptıkları deneyde bakteri içine protein kılıfın değil DNA'nın girdiğini göstererek DNA'nın kalıtım materyali olduğunu desteklemiştir.
Puanlama: a) 8 puan (her grup 2); b) 4 puan (maddenin aktarılması 2, R'nin S'ye dönüşmesi 2); c) 4 puan (her doğru eşleştirme 2).
2. • Şeker: DNA'da deoksiriboz; RNA'da riboz
• Bazlar: DNA'da adenin, guanin, sitozin, timin; RNA'da adenin, guanin, sitozin, urasil
• Zincir sayısı: DNA çift zincirli (sarmal); RNA tek zincirli
• Bulunduğu yer: DNA çekirdek, mitokondri ve kloroplastta; RNA çekirdek, sitoplazma, ribozom, mitokondri ve kloroplastta
Puanlama: Şeker 4 puan, bazlar 4 puan, zincir sayısı 2 puan, bulunduğu yerler 4 puan (her sütun yarı puan). Bazlarda yalnız T-U farkını belirten öğrenciye tam puan verilir.
• Bazlar: DNA'da adenin, guanin, sitozin, timin; RNA'da adenin, guanin, sitozin, urasil
• Zincir sayısı: DNA çift zincirli (sarmal); RNA tek zincirli
• Bulunduğu yer: DNA çekirdek, mitokondri ve kloroplastta; RNA çekirdek, sitoplazma, ribozom, mitokondri ve kloroplastta
Puanlama: Şeker 4 puan, bazlar 4 puan, zincir sayısı 2 puan, bulunduğu yerler 4 puan (her sütun yarı puan). Bazlarda yalnız T-U farkını belirten öğrenciye tam puan verilir.
3. a) A = 2000 × 20 ÷ 100 = 400
Chargaff kuralı (karşılıklı bazların eşleşmesi): A = T, G = C
T = 400
G + C = 2000 − (400 + 400) = 1200 → G = 600, C = 600
b) A-T arasında 2, G-C arasında 3 hidrojen bağı vardır.
H bağı = 400 × 2 + 600 × 3 = 800 + 1800 = 2600
c) Her nükleotitte bir deoksiriboz bulunur → 2000 deoksiriboz.
Her zincirde 1000 nükleotit vardır; bir zincirde 1000 − 1 = 999 fosfodiester bağı bulunur. İki zincirde: 2 × 999 = 1998 fosfodiester bağı.
Puanlama: a) 6 puan (kural 2, T 1, G ve C 3); b) 4 puan (bağ sayıları bilgisi 2, sonuç 2); c) 4 puan (şeker sayısı 2, fosfodiester bağı 2).
Chargaff kuralı (karşılıklı bazların eşleşmesi): A = T, G = C
T = 400
G + C = 2000 − (400 + 400) = 1200 → G = 600, C = 600
b) A-T arasında 2, G-C arasında 3 hidrojen bağı vardır.
H bağı = 400 × 2 + 600 × 3 = 800 + 1800 = 2600
c) Her nükleotitte bir deoksiriboz bulunur → 2000 deoksiriboz.
Her zincirde 1000 nükleotit vardır; bir zincirde 1000 − 1 = 999 fosfodiester bağı bulunur. İki zincirde: 2 × 999 = 1998 fosfodiester bağı.
Puanlama: a) 6 puan (kural 2, T 1, G ve C 3); b) 4 puan (bağ sayıları bilgisi 2, sonuç 2); c) 4 puan (şeker sayısı 2, fosfodiester bağı 2).
4. a) • mRNA (mesajcı RNA): DNA'daki genetik bilgiyi kopyalayarak ribozoma taşır; protein sentezi için kalıp görevi görür.
• tRNA (taşıyıcı RNA): Sitoplazmadaki amino asitleri ribozoma taşır.
• rRNA (ribozomal RNA): Proteinlerle birlikte ribozomun yapısına katılır; protein sentezinin gerçekleştiği yapıyı oluşturur.
b) Doğrudur. RNA çeşitlerinin hepsi DNA'nın ilgili bölgesinin kalıp olarak kullanılmasıyla (transkripsiyon/yazılım) sentezlenir.
Puanlama: a) 9 puan (her RNA çeşidi 3: ad 1, görev 2); b) 3 puan (doğru 1, gerekçe 2).
• tRNA (taşıyıcı RNA): Sitoplazmadaki amino asitleri ribozoma taşır.
• rRNA (ribozomal RNA): Proteinlerle birlikte ribozomun yapısına katılır; protein sentezinin gerçekleştiği yapıyı oluşturur.
b) Doğrudur. RNA çeşitlerinin hepsi DNA'nın ilgili bölgesinin kalıp olarak kullanılmasıyla (transkripsiyon/yazılım) sentezlenir.
Puanlama: a) 9 puan (her RNA çeşidi 3: ad 1, görev 2); b) 3 puan (doğru 1, gerekçe 2).
5. a) Nükleotit → Gen → DNA molekülü → Kromozom → Genom
(Nükleotitler genleri, genler DNA molekülünü oluşturur. DNA histon proteinlerine sarılarak nükleozomları ve kromatini oluşturur; kromatinin kısalıp kalınlaşmasıyla kromozom oluşur. Bir hücredeki kromozomların taşıdığı genetik materyalin tamamı genomdur.)
b) Gen: DNA'nın belirli bir özelliğin ortaya çıkmasından sorumlu (genellikle bir protein ya da RNA'nın bilgisini taşıyan) bölümüdür.
Genom: Bir canlının hücresinde bulunan genetik materyalin (DNA'nın) tamamıdır.
c) Prokaryot: DNA genellikle tek ve halkasaldır; çekirdek zarı olmadığından sitoplazmada (nükleoit bölgesinde) bulunur; ökaryotlardaki gibi histon proteinleriyle nükleozom oluşturmaz. Ayrıca küçük halkasal DNA'lar (plazmit) bulunabilir.
Ökaryot: Çekirdekteki DNA doğrusal ve çok sayıdadır; histon proteinlerine sarılarak kromatin/kromozom oluşturur. Mitokondri ve kloroplastta halkasal DNA da bulunur.
Puanlama: a) 5 puan (tam doğru sıralama 5; bir yer hatası 3); b) 4 puan (her tanım 2); c) 5 puan (şekil 2, yer 2, histon 1).
(Nükleotitler genleri, genler DNA molekülünü oluşturur. DNA histon proteinlerine sarılarak nükleozomları ve kromatini oluşturur; kromatinin kısalıp kalınlaşmasıyla kromozom oluşur. Bir hücredeki kromozomların taşıdığı genetik materyalin tamamı genomdur.)
b) Gen: DNA'nın belirli bir özelliğin ortaya çıkmasından sorumlu (genellikle bir protein ya da RNA'nın bilgisini taşıyan) bölümüdür.
Genom: Bir canlının hücresinde bulunan genetik materyalin (DNA'nın) tamamıdır.
c) Prokaryot: DNA genellikle tek ve halkasaldır; çekirdek zarı olmadığından sitoplazmada (nükleoit bölgesinde) bulunur; ökaryotlardaki gibi histon proteinleriyle nükleozom oluşturmaz. Ayrıca küçük halkasal DNA'lar (plazmit) bulunabilir.
Ökaryot: Çekirdekteki DNA doğrusal ve çok sayıdadır; histon proteinlerine sarılarak kromatin/kromozom oluşturur. Mitokondri ve kloroplastta halkasal DNA da bulunur.
Puanlama: a) 5 puan (tam doğru sıralama 5; bir yer hatası 3); b) 4 puan (her tanım 2); c) 5 puan (şekil 2, yer 2, histon 1).
6. a) 1. eşlenme: 2 DNA → 2 ara (%100 ara), ağır 0, hafif 0
2. eşlenme: 4 DNA → 2 ara, 2 hafif (%50 ara, %50 hafif)
3. eşlenme: 8 DNA → 2 ara, 6 hafif (%25 ara, %75 hafif)
(Ağır bantta hiçbir eşlenmeden sonra DNA bulunmaz.)
b) Yarı korunumlu (semikonservatif) eşlenme modeli. Eşlenmede DNA'nın iki zinciri birbirinden ayrılır, her zincir kalıp olarak kullanılır ve karşısına yeni zincir sentezlenir. Oluşan her DNA molekülünde bir eski (kalıp) ve bir yeni zincir bulunur. Bu nedenle ilk ¹⁵N zincirler hiç kaybolmaz; her nesilde 2 ara DNA'da kalmaya devam eder.
Puanlama: a) 10 puan (1. eşlenme 3, 2. eşlenme 3, 3. eşlenme 4); b) 6 puan (modelin adı 2, açıklama 4).
2. eşlenme: 4 DNA → 2 ara, 2 hafif (%50 ara, %50 hafif)
3. eşlenme: 8 DNA → 2 ara, 6 hafif (%25 ara, %75 hafif)
(Ağır bantta hiçbir eşlenmeden sonra DNA bulunmaz.)
b) Yarı korunumlu (semikonservatif) eşlenme modeli. Eşlenmede DNA'nın iki zinciri birbirinden ayrılır, her zincir kalıp olarak kullanılır ve karşısına yeni zincir sentezlenir. Oluşan her DNA molekülünde bir eski (kalıp) ve bir yeni zincir bulunur. Bu nedenle ilk ¹⁵N zincirler hiç kaybolmaz; her nesilde 2 ara DNA'da kalmaya devam eder.
Puanlama: a) 10 puan (1. eşlenme 3, 2. eşlenme 3, 3. eşlenme 4); b) 6 puan (modelin adı 2, açıklama 4).
7. a) • Helikaz: Bazlar arasındaki hidrojen bağlarını koparır, DNA'nın iki zincirini birbirinden ayırır (fermuar gibi açar).
• DNA polimeraz: Kalıp zincirdeki bazlara uygun (tamamlayıcı) nükleotitleri ekleyerek yeni zinciri sentezler.
• Ligaz: Yeni sentezlenen DNA parçalarını (zincir aralarındaki boşlukları) fosfodiester bağıyla birleştirir.
b) İnterfazın S (sentez) evresinde. Gerekenler (herhangi üçü): kalıp DNA, serbest DNA nükleotitleri, enzimler, enerji (ATP).
c) Kalıp: 5'-ATGCCGTA-3'
Yeni zincir: 3'-TACGGCAT-5' (A karşısına T, G karşısına C gelir; zincirler zıt yönlüdür)
Puanlama: a) 6 puan (her enzim 2); b) 4 puan (evre 1, gereklilikler 3); c) 4 puan (doğru baz dizisi 3, uçların doğru yazılması 1).
• DNA polimeraz: Kalıp zincirdeki bazlara uygun (tamamlayıcı) nükleotitleri ekleyerek yeni zinciri sentezler.
• Ligaz: Yeni sentezlenen DNA parçalarını (zincir aralarındaki boşlukları) fosfodiester bağıyla birleştirir.
b) İnterfazın S (sentez) evresinde. Gerekenler (herhangi üçü): kalıp DNA, serbest DNA nükleotitleri, enzimler, enerji (ATP).
c) Kalıp: 5'-ATGCCGTA-3'
Yeni zincir: 3'-TACGGCAT-5' (A karşısına T, G karşısına C gelir; zincirler zıt yönlüdür)
Puanlama: a) 6 puan (her enzim 2); b) 4 puan (evre 1, gereklilikler 3); c) 4 puan (doğru baz dizisi 3, uçların doğru yazılması 1).