1. a) 150 ÷ 60 = 2,5 kat.
Bir aylık ortalamanın 2,5 katı kadar yağışın yalnız 6 saatte düşmesi, olağan değerlerin çok dışındadır. Ekstrem doğa olayı; şiddeti, süresi ya da sıklığı bakımından ortalamadan çok sapan ve büyük zarar verebilen olaydır.

b) Örnek cevaplar (iki tanesi yeterli):
- Dere yataklarına ve taşkın alanlarına yapılaşma
- Dere yataklarının daraltılması, üstünün kapatılması ya da molozla doldurulması
- Yamaçlardaki ormanların tahrip edilmesi (yüzeysel akışın artması)
- Şehirde beton ve asfalt gibi geçirimsiz yüzeylerin artması, yetersiz yağmur suyu altyapısı

c) Örnek cevaplar: sıcak hava dalgası, uzun süreli kuraklık, kuvvetli fırtına ve hortum, dolu, orman yangını, çığ, aşırı soğuk hava dalgası.

Puanlama: a) 5 puan (işlem ve sonuç 2, ekstrem kavramını açıklama 3). b) Her doğru etken 3 puan. c) Her örnek 2 puan.

2. a) Deniz seviyesi yükselir. Nedenleri: Kara buzullarının ve buz örtülerinin erimesiyle denizlere su eklenmesi, ısınan deniz suyunun genleşmesi.
Etkisi: Alçak kıyı ovaları ve deltalar su altında kalabilir, kıyı erozyonu artar, tuzlu su yer altı sularına ve tarım topraklarına karışabilir.

b) Çıkarım: Kuraklıkların daha uzun ve şiddetli olması; su kaynaklarının azalması, orman yangınlarının sıklaşması, tarımsal üretimin düşmesi beklenir.
Önlem örnekleri: Damla ve yağmurlama sulamaya geçmek, kuraklığa dayanıklı ürün yetiştirmek, suyu tasarruflu kullanmak, atık suları arıtıp yeniden kullanmak, ağaçlandırma yapmak.

Puanlama: a) 5 puan (yükselme ve neden 3, kıyı ovasına etkisi 2). b) 5 puan (çıkarım 3, önlem 2).

3. Örnek cevaplar:

Rize (çay tarımı):
- Çay toplama döneminde başka şehirlerde çalışan aile bireyleri memleketlerine döner; aileler bir araya gelir.
- Kadınlar ve aile bireyleri tarımsal üretime birlikte katılır, imece gibi dayanışma gelenekleri sürer.
- Çay; misafirlik, sohbet ve günlük yaşamın merkezinde yer alan bir kültür ögesine dönüşmüştür. Çay fabrikaları çevresinde iş ve yaşam düzeni şekillenmiştir.

Antalya (turizm):
- Yaz aylarında nüfus ve ekonomik hareketlilik büyük ölçüde artar, mevsimlik işçi göçü yaşanır.
- Yabancı dil öğrenmeye ilgi artar, farklı kültürlerden insanlarla etkileşim artar.
- Yerel yemekler, el sanatları ve festivaller turistlere yönelik olarak yeniden canlanır; bazı yerlerde geleneksel yaşam biçimi değişir.

Puanlama: Her il için 5 puan (uygun etki 2, açıklama 3). Yalnız ekonomik etkiden (gelir artışı gibi) söz eden cevaplara 2 puan verilir.

4. a) Nüfus artışı = 1.000.000 - 400.000 = 600.000
Artış oranı = 600.000 ÷ 400.000 × 100 = %150

b) Göçle gelen nüfus = 600.000 - 150.000 = 450.000 kişi
Oranı = 450.000 ÷ 600.000 × 100 = %75

c) Sanayi tesisleri iş olanağı yaratır; iş bulmak isteyen kırsal kesim nüfusu sanayi şehirlerine göç eder. Göçle şehir nüfusu hızla artar, şehir alanı genişler; artan nüfus yeni ticaret ve hizmet işlerini doğurur, bu da yeni göçleri çeker.
Toplumsal etkiler (iki tanesi yeterli): Plansız yapılaşma ve gecekondulaşma, konut ve altyapı yetersizliği, trafik ve çevre kirliliği, işsizlik, göçmenlerin şehir yaşamına uyum sorunları, kırsal kesimde nüfusun yaşlanması.

Puanlama: a) 4 puan (artış 2, yüzde 2). b) 5 puan (göç sayısı 2, yüzde 3). c) 6 puan (ilişkiyi açıklama 2, her toplumsal etki 2).

5. a) Nüfus yaşlanır; yaşlı nüfusun oranı artar, genç ve çalışma çağındaki nüfusun oranı azalır.
Ekonomiye etkisi (biri yeterli): Emeklilik ve sağlık harcamaları artar; iş gücü açığı oluşabilir; yaşlılara yönelik bakım ve sağlık hizmetleri gelişir.

b) Örnek cevaplar: İnsanlar büyük şehirlerin merkezinden daha sakin ve ucuz olan küçük şehirlere, kasabalara ya da şehir çevresine taşınabilir; büyük şehirlerdeki trafik ve ofis ihtiyacı azalabilir; bazı kırsal yerleşmelerde nüfus yeniden artabilir.

Puanlama: a) 5 puan (nüfus değişikliği 2, ekonomik etki 3). b) 5 puan (etki 2, açıklama 3).

6. a)
I. Şekilsel (formal) bölge
II. İşlevsel bölge
III. İşlevsel bölge
IV. Şekilsel (formal) bölge

b) İşlevsel bölgeler merkezin çevresiyle kurduğu ilişkiye dayanır. Ulaşım ağı, hizmet çeşitliliği ya da ekonomik ilişkiler değiştikçe bu ilişkinin ulaştığı alan da değişir. Örnek: Yeni bir otoyol ya da hızlı tren hattı açılınca bir büyükşehre günlük olarak işe gidip gelinen alan genişler; yeni bir liman açılınca eski limanın hinterlandı daralabilir.

Puanlama: a) I-IV her biri 1,5 puan (toplam 6 puan). b) 4 puan (ilişkinin değişebileceğini açıklama 2, uygun örnek 2).

7. a) Örnek cevaplar (iki tanesi yeterli):
- Bölgedeki ovaları sulayarak tarımsal üretimi artırmak
- Hidroelektrik enerji üretmek
- Bölge ile ülke ortalaması arasındaki gelişmişlik farkını azaltmak, istihdam sağlamak, göçü azaltmak
- Eğitim, sağlık ve altyapı hizmetlerini geliştirmek

b)
- Ekonomik: Harran ve diğer ovalarda sulu tarımın yaygınlaşması, pamuk gibi sanayi bitkilerinin üretiminin artması, tarıma dayalı sanayinin ve ticaretin gelişmesi.
- Sosyal: Yeni iş olanaklarıyla bölgeden dışarıya göçün azalması, eğitim ve sağlık hizmetlerinin yaygınlaşması, kadınlara yönelik eğitim ve meslek edindirme çalışmaları.
- Kültürel: Baraj gölleri nedeniyle bazı tarihî alanların su altında kalması (Zeugma'nın bir bölümü, Hasankeyf) ve bu eserlerin taşınarak korunmaya çalışılması; müzeler ve kültür turizminin gelişmesi.

c) Örnek cevaplar: Yanlış ve aşırı sulama sonucunda toprakta tuzlanma, sınır aşan sular nedeniyle komşu ülkelerle su paylaşımı sorunları, sulama kanallarının tamamlanmasının gecikmesi, sıtma gibi hastalıkların sulanan alanlarda artma riski.

Puanlama: a) Her amaç 2 puan. b) Her boyut 3 puan (örnek 1,5, değerlendirme 1,5). c) 2 puan.

8. a)
- DOKAP: Doğu Karadeniz Projesi, Doğu Karadeniz
- KOP: Konya Ovası Projesi, Konya Ovası ve çevresi
- DAP: Doğu Anadolu Projesi, Doğu Anadolu

b) Konya Ovası yarı kurak iklimdedir; yağış azdır ve tarımsal sulamada yer altı suları aşırı kullanıldığı için yer altı su seviyesi düşmüş, obruk oluşumu gibi sorunlar artmıştır. Mavi Tünel, Toroslar'ın güneyindeki Göksu havzasından alınan suyu Toroslar'ın altından geçirerek Konya Ovası'na aktarır. Amaç ovaya sulama ve içme suyu sağlamak, yer altı suları üzerindeki baskıyı azaltmaktır.

c) Doğu Karadeniz çok engebeli ve dağlıktır, düz alan azdır. Örnek öncelikler (iki tanesi yeterli): ulaşım altyapısı (kara yolu, tüneller), yayla turizmi ve doğa turizmi, çay ve fındık gibi ürünlerin işlenmesi ve pazarlanması, heyelan ve sel gibi afetlere karşı önlemler, göçün azaltılması.

Puanlama: a) Her doğru eşleştirme 2 puan. b) 5 puan (su sorunu ve yer altı suyunun azalması 2, Göksu'dan su aktarımı ve amacı 3). c) Her uygun öncelik 2 puan.