1. a)
- Prut: Yıl: 1711. Sonuç: Azak Kalesi Rusya'dan geri alındı.
- Pasarofça: Sonuç: Mora Venedik'ten geri alındı; Belgrad Avusturya'ya bırakıldı. (Lale Devri'nin başlaması da kabul edilir.)
- Belgrad: Sonuç: Belgrad Avusturya'dan geri alındı. (Arabuluculuk yapan Fransa'ya kapitülasyonların 1740'ta sürekli hâle getirilmesi de kabul edilir.)

b) Beklenen anahtar fikirler: Karlofça, Osmanlı Devleti'nin büyük ölçüde toprak kaybettiği ilk antlaşmadır. Osmanlı'nın Orta Avrupa'daki ilerleyişi sona erdi; devlet savunmaya geçti ve kaybettiği toprakları geri alma politikası izlemeye başladı. Osmanlı'nın Avrupa karşısındaki askerî üstünlüğünün sona erdiği anlaşıldı.

Puanlama: a) 8 puan (Prut yılı 2 puan, Prut sonucu 2 puan, Pasarofça sonucu 2 puan, Belgrad sonucu 2 puan); b) 6 puan (ilk büyük toprak kaybı 3 puan, savunmaya geçme ya da üstünlüğün sona ermesi 3 puan).

2. a) Kırım, Osmanlı Devleti'nden koparılarak Rusya'nın etkisine açık hâle geldi; Rusya Kırım'ı 1783'te topraklarına kattı. Böylece Osmanlı, nüfusunun çoğunluğu Müslüman-Türk olan bir bölgeyi kaybetti ve Karadeniz'deki üstünlüğü sona erdi.

b) Rusya, Osmanlı'nın iç işlerine karışma imkânı elde etti. Ortodoks tebaayı kışkırtarak Balkanlardaki isyanlara destek verdi; bu durum Osmanlı'nın dağılma sürecini hızlandırdı.

c) Beklenen yorum: Osmanlı Devleti Kırım üzerindeki siyasi egemenliğini kaybedince, dinî bağ aracılığıyla Kırım Müslümanları üzerindeki etkisini sürdürmek istedi. Halifelik, siyasi gücün azaldığı bir dönemde manevi bir araç olarak kullanıldı.

Puanlama: a) 5 puan; b) 5 puan (iç işlere karışma 3 puan, isyanlara etkisi 2 puan); c) 5 puan.

3. a) Beklenen nedenler (ikisi yeterli): Uzun süren savaşlar devleti yormuş, ekonomiyi zayıflatmıştı; Avrupa'nın askerî ve teknik üstünlüğü anlaşılmıştı; devlet, Avrupa'yı tanıyarak yenilikler yapmak için zaman kazanmak istiyordu.

b) Beklenen anahtar fikirler: Yirmisekiz Mehmed Çelebi, Fransa'daki saray, bahçe, fabrika, gözlemevi ve gündelik hayat hakkında gözlemlerini yazdı. Bu eser Osmanlı yöneticilerinin Avrupa'yı yakından tanımasını sağladı; Fransız saray ve bahçelerinden etkilenilerek Sadabad Sarayı gibi yapılar yapıldı; Avrupa'nın kültür ve sanatına ilgi arttı. Osmanlı'da Batı'yı örnek alma düşüncesi güç kazandı.

Puanlama: a) 6 puan (her doğru neden 3 puan); b) 8 puan (Avrupa'yı tanıma 3 puan, mimari ve sanata yansıma 3 puan, Batı'ya ilginin artması 2 puan).

4. a) Beklenen anahtar fikirler (ikisi yeterli):
- Kitaplar elle yazılan nüshalara göre daha hızlı ve ucuz çoğaltılabilecekti.
- Bilginin daha geniş kesimlere yayılması kolaylaşacaktı.
- Sözlük, tarih, coğrafya gibi eserlerin basılmasıyla bilim ve kültür hayatı canlanacaktı.

b) Örnekler (ikisi yeterli): Tulumbacı Ocağı'nın kurulması (itfaiye teşkilatı); çiçek aşısının uygulanması; Yalova'da kâğıt, İstanbul'da kumaş (çuha) imalathanelerinin açılması; Doğu ve Batı eserlerini Türkçeye çeviren tercüme heyetinin kurulması; kütüphanelerin açılması; lale yetiştiriciliği ve Sadabad gibi köşklerin yapılması.

Puanlama: a) 8 puan (her doğru ve açıklanmış katkı 4 puan); b) 6 puan (her doğru yenilik 3 puan).

5. a) Beklenen nedenler (ikisi yeterli): İran ile yapılan savaşlarda yaşanan kayıplar; ekonomik sıkıntılar ve ağır vergiler; saray çevresinin lüks ve eğlenceye dayalı yaşamının halkta tepki uyandırması.

b) Beklenen sonuçlar (ikisi yeterli): Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa öldürüldü; Sultan III. Ahmed tahttan indirildi ve yerine I. Mahmud geçti; Lale Devri sona erdi; Sadabad başta olmak üzere bazı köşkler zarar gördü; yenilik hareketleri bir süre duraksadı.

Puanlama: a) 6 puan (her doğru neden 3 puan); b) 8 puan (her doğru sonuç 4 puan).

6. Örnek cevaplar:
- Ek felaket/hasar: Lizbon: tsunami ve büyük yangınlar; şehrin büyük bölümü yıkıldı. İstanbul: Fatih Camii, Kapalıçarşı, surlar ve saray gibi pek çok yapı hasar gördü; can kaybı yaşandı.
- Yeniden yapılanma: Lizbon: Portekiz Başbakanı Pombal Markisi önderliğinde şehir yeni bir planla, geniş caddeler ve depreme dayanıklı yapı tekniğiyle yeniden kuruldu. İstanbul: Devlet eliyle onarım çalışmaları yapıldı; Fatih Camii yeniden inşa edildi, hasar gören yapılar onarıldı.
- Düşünce ve bilim hayatına etkisi: Lizbon: Avrupa'da Aydınlanma düşünürleri (ör. Voltaire, Kant) doğal afetlerin nedenleri üzerine tartıştı; depremin bilimsel olarak incelenmesi (sismolojinin gelişimi) hız kazandı. İstanbul: Lizbon'daki gibi geniş bir düşünce tartışmasına dönüşmedi; etkileri daha çok yapıların onarımı ve şehir hayatıyla sınırlı kaldı.

Puanlama: Her satır 5 puan (her depreme ait doğru bilgi 2,5 puan).

7. a) Beklenen anahtar fikirler: Lizbon, afetten sonra planlı biçimde yeniden kurulan ilk büyük şehirlerden biri oldu. Depreme dayanıklı yapı tekniği ve geniş, düzenli caddeler başka şehirlerin planlanmasında örnek alındı; afetlere karşı önlem alınması şehircilikte önem kazandı.

b) Beklenen anahtar fikirler (en az ikisi):
- Binalar depreme dayanıklı olarak yapılmalı ve denetlenmelidir.
- Şehirler planlı kurulmalı; geniş yollar ve toplanma alanları bırakılmalıdır.
- Tarihî yapılar güçlendirilerek korunmalıdır.
- Halk afet bilinci konusunda eğitilmeli; deprem sonrası yangın ve tsunami gibi ikincil afetlere karşı da hazırlık yapılmalıdır.

Puanlama: a) 6 puan; b) 8 puan (her doğru ve ilişkilendirilmiş ders 4 puan).